Son Haberler
Anasayfa / Bitki / YOL AĞAÇLARI

YOL AĞAÇLARI

YOL AĞAÇLARI

Yol ağaçlandırmaları; cadde, meydan, bulvar, sokak ve park yollarında gerçekleştirilen bitkilendirmelerdir.   Yol boyunca iki yönlü çizgisel ve formal ağaç dikimlerine diğer odunsu ve otsu türler de katılır ve ağaçlandırılmış yol anlamına gelen alle olarak adlandırılır.  Alle yada yol ağaçlandırmaları, kentsel yeşil alanlar içinde kitleleri birbirine bağlayan lineer elementlerdir.

Yol ağaçlandırmaları eski bir geçmişe ve köklü uygulama geleneğine sahiptir. Bununla birlikte, antik çağ ve orta çağ kentlerinde fazla önemsenmemiştir. İlk örnekleri 15. yüzyıl Rönesans bahçelerinde sergilenmiştir. 17. yüzyılda özellikle Fransa, İngiltere ve İtalya gibi ülkelerde asaletin bir simgesi olarak değerlendirilmiştir.

Yol ağaçlandırmalarının günümüz düşüncesine uygun düzeye gelmesi, 19. yüzyılda Rönesans Avrupası’nda olmuştur.

Alle yada yol ağaçlandırmaları, kentsel peyzaj planlama ve uygulamalarının belirleyici elementlerindendir.

Paris’in ağaç varlığının (466 000) % 20 si yol ağacıdır.

New York’taki 2 milyon ağacın 250 000’i yol ağacıdır.

Cleveland’da 130 000 adet yol ağacı mevcuttur.

A.B.D.’nin genelinde her yıl 1 milyonun üzerinde yol ağacı dikilmektedir.

Çin’in başkenti Pekin’de, 1982 yılına kadar 64 000 km yol ağaçlandırması yapılmıştır.

Malezya’nın başkenti Kuala Lumpur’da 2006 yılı itibarı ile mevcut 400 000 kent ağacının % 40’ı yol ağaçlarıdır.

Kanadanın Montreal kentindeki 450 000 ağacın 220 000’i yol ağacıdır.

Ülkemizdeki kent içi yol ağaçlandırmalarının geçmişi 150 yıl öncesine dayanır.

İlk örnekleri  İstanbul’da gerçekleştirilmiştir.

– Dolmabahçe Sarayı’nı   Beşiktaş’a bağlayan yol  (1856),

–  Beykoz ilçesi ve  Abrahampaşa Korusu  önündeki yol (1870)

– Büyükdere ile Belgrad  Ormanı arasındaki yol  1873

Yol Ağaçlandırmalarının Önemi ve İşlevleri

Yol ağaçlandırmalarının estetik ve işlevsel açıdan sağladığı pek çok yararları söz konusudur.

Estetik açıdan:

–  kent ortamına doğallık kazandırma,

–  monotonluğu kırma,

–  yapılara fon oluşturma,

–  yol boyunca mekanlar dizisi oluşturma,

–  kontrast veya harmonik uyum yaratma,

–  yola görsel değer, perspektif ve derinlik kazandırma,

–  yapıları ve mekanları bağlama ve ayırma,

–  çirkin görüntüleri maskeleme

İşlevsel açıdan:

–   yaya ve araç bandını gölgeleme (yaklaşık 8 0C’lik sıcaklık düşüşü),

–   gürültüyü azaltma,

–   tozları tutma,

–   ölçek oluşturma,

–   yaya ve araç trafiğini ayırarak güvenliği artırma,

–   sürücüleri yola yönlendirme, sinyal etkisi yapma,

–   vurgu elementi olma,

–   kentin ekolojik koşullarına katkı sağlama (O2 üretimi, bağıl nemi yükseltme, sıcaklığı dengeleme),

–   caddelerdeki hava hareketlerinin gücünü azaltma

Kent peyzajına böylesine önemli katkılar sağlayan yol ağaçları, kentsel ekosisteme özgü olumsuz ortam koşullarda yaşamak zorundadırlar.

Bu nedenle yol kenarlarına dikilen ağaçların ömrü genellikle 10-15 yıl gibi oldukça kısa sürelerle sınırlı kalır. Olumsuz koşullarda sağlıklı yol ağacı yetiştirebilmenin ön koşulu uygun tür seçimidir.

Yol AğaçlandırmalarındaTür seçimi

Tür seçimi için çok çeşitli ölçütler sıralanabilir.

Ancak hemen belirtmek gerekir ki, belli bir ortam koşulu için sıralanan tüm özellikleri bünyesinde barındıran kusursuz bir bitki türü bulmak mümkün değildir.

Her türün farklı ortam koşullarına göre bazı üstünlükleri ve yetersizlikleri söz konusudur.

Bu nedenle beklenen işlevler ve yararlar, yetişme ortamı koşullarına uyum ve gerektireceği bakım önlemlerinin uzlaştırılmasına dayalı bir tür seçimi yaklaşımı izlenmelidir.

Yol ağaçları;

   –  Bölgesel koşullara, kentsel ekolojik koşullara uyumlu

      olmalı,

   –  En az 5 m’lik net boş mekan yaratabilecek dalsız

      gövde  yüksekliğine sahip olmalı,

   –  bilinen yada tahmin edilebilen bir boyuta ve forma sahip

      olmalı,

   –  Düzgün, çatalsız, silindirik gövde geliştirmeli,

   –  Simeterik tepe tacı geliştirebilmeli,

   –  Gövde, dal, yaprak ve meyve oluşumları ile estetik bir

      değer taşımalı

   –  Taç gelişimi yolun genişliğine uygun olmalı,

   –  Kök sürgünü geliştirmemeli, istilacı köklere sahip

      olmamalı,

   –  Kuvvetli hava hareketlerine, kar yükü ve buzlanma

      gibi olumsuzluklara dayanıklı olmalı,

Hava kirliliği ve diğer tokzik maddelere yüksek

       duyarlılık göstermemeli,

    –  Sahil kuşaklarında tuza dayanıklı olmalı,

    –  Etkili gölgeleme yaratabilmeli,

    –  Mümkün olduğunca hızlı büyümeli,

    –  Söküm – dikim işlemlerine ve, kök ve gövde

       yaralanmalarına dayanıklı olmalı,

    –  Temiz tabiatlı olmalı, meyve, tohum ve polenleri

       bakımından; çevresini kirletmemeli

       (Gingko, Atkestanesi, Çınar),

   –  Düşen meyveleri mekanik hasarlara veya yaralanmalara yol

       açmamalı, kötü kokulu ve alerjen olmamalı,

    –  Uzun ömürlü olmalı,

    –  Mekanik yaralanmalardan kaynaklanan patojen

       ataklarına dayanıklı olmalı,

    –  Fizyolojik amplitüdü (genişlik) yada plastitesi (esnekliği) yüksek türler   tercih edilmeli,

    –  Kent genelinde tür çeşitliliğini artırmalı

 

Yol Ağaçlandırmalarının Tesis Tekniği

Cadde Meydan ve Yolların Sörveyi ve Analizi

Bitkilendirilecek cadde ve meydanlar çok yönlü analizlere tabi tutulmalı. Bu amaçla;

–  Trafik bandı ve yaya bandının genişlikleri saptanmalı,  yolun eğimi, araç ve yaya trafiği yoğunlukları belirlenmeli,

–  Yolu çevreleyen yapıların özellikleri (tarihi binalar, müzeler,  iş merkezleri, bina yükseklikleri vb.) analiz edilmeli, görsel açıdan istenen (tarihi yapılar, müzeler, ön bahçeli yapılar vb.) ve istenmeyen görünümler (depolar, endüstriyel tesisler, plansız yapılar, kötü görünümler) belirlenmeli,

–  Yol ve meydanların toplantı, gösteri ve törenler gibi özel  kullanım fonksiyonları saptanmalı, turistik ve yazlık kullanım potansiyelleri saptanmalı,

-Cadde ve yolların uzanış yönü belirlenmeli, uzanış yönü ve  yolu çevreleyen yapıların yükseklikleri dikkate alınarak ışık alımı ve iki tarafın ışık alımındaki dengesizlikler saptanmalı,

–  Hakim rüzgar yönüne göre konumları saptanmalı, rüzgar koridoruna dönüşebilecek hatlar belirlenmeli,

–  Yolun zemin ve toprak koşulları Pb, CO vb. kirleticiler bakımından düzeyi, buzlanmalara karşı tuz kullanılması gibi olumsuzluklar ve sahil bantlarında tuz serpintileri ve dalga etkileri açısından durumu saptanmalı,

–   Alt yapı tesislerinin (doğal gaz, kanalizasyon, su, elektrik vb.) yol güzergahındaki konumları belirlenmeli,

Bitkilendirme İlkeleri ve Dikim Teknikleri

Bitkilendirme İlkeleri

Bir yolda ağaçlandırma yapabilmek için yolun genişliği en az 5 m., kaldırımın genişliği de en az 4 m. olmalıdır.

 

Ağaçlar yol ile yaya bandını ayıran tretuvardan en az 1 – 1.5 m içeride olmalı ve gelişmiş çağdaki tepe tacı ile yolu çevreleyen binalar arasında 2 m. mesafe bulunmalıdır.

[The Americans with Disabilities Act (ADA)] kılavuzuna göre yol ağaçlarının dikimi için aşağıda belirtilen hususların dikkate alınması önerilir:

–  Bina girişleri ve yangın departmanı girişlerine ağaç dikilmemelidir.

–  Ağaçlar arasındaki mesafeler yerel koşullara ve türlere göre 7 –  9 m (20′ – 30′) olarak esas alınmalıdır.

– Dikilen ağaçların gövdeleri;

– türlere göre değişmekle birlikte sokak aydınlatmalarından en az 7.5 m uzaklıkta,

–  dur işaretlerinden en az 9 m uzaklıkta,

–  diğer trafik işaretlerinden en az 1.8 m uzaklıkta,

–  park sayaçlarından 1.5 m.,

–  gaz ve su vanalarından 0.6 m uzaklıkta,

–  petrol dolum pompalarından en az 1.20 m uzaklıkta,

–  kömür yükleme rampalarından en az 0,6 m uzaklıkta,

–  yangın vanalarından en az 0.9 m uzaklıkta,

–  garaj girişlerinden en az 0.6 m, kenar hendeklerinden 2.2 m uzaklıkta,

–  sokak dönüşlerinden 1.2 m uzaklıkta,

–  bina, duvar, merdiven, korkuluk, özel hat gibi engellerden trafik yoğunluğu ve yerel koşullara göre en az 1.2. – 1.8 m

uzaklıkta,

–  Tüm ağaç çukurları komşu sokak dönüşlerine yakın olmalıdır,

–  Ağaçlar kaldırımın her iki yanında yeşil bandlarda dikilebilir.

–  Otobüs duraklarına dikilmemelidir.

Kaldırımda her ağacın dibinde en az 3 m2 lik bir alan açık bırakılmalı, bodur yada yer örtücü bitkilerle bitkilendirilmeli ya da yaya dolaşımının yoğun olduğu yerlerde malçlama ve ızgara ile kaplanmalıdır.

Ağaçlara taç gelişimine göre 6 – 10 m’lik aralıklar verilmeli, geniş tepe tacı geliştiren türlerin kullanıldığı geniş cadde ve bulvarlarda 15 m ye kadar çıkarılmalıdır.

Bu gibi geniş aralıklar verilen ağaçlandırmalarda önce geçici dikimler yapılmalı (örneğin 15 m. olarak öngörülen dikim aralıkları için 7.5. m lik aralıklarla), yeterli gelişim sağlandığında % 50 oranında seyreltme yoluna gidilmelidir.

Seyreltilecek ağaçların tepe taçları söküm öncesinde periyodik olarak küçültülerek kalıcı ağaçların taç gelişimine engel olmaları engellenmelidir.

Yol ağaçlandırmalarında yaygın uygulamayı karşılıklı tek sıralı ağaç dizileri oluşturur. Cadde genişliği uygun olduğunda, özellikle yaya bandında etkili bir gölgeleme yaratabilmek amacıyla 2 sıralı alle ağaçlandırması da yapılabilir.

İki sıralı ağaçlar yol aksını güçlendirir, trafik şeritleri  arasında tampon oluşturur bisiklet, yürüyüş,  koşu hattı ve dinlenme alanları tasarlanmasına uygun koşullar yaratır.

Ağaçlar alt yapı tesislerinden ortalama 3 m. mesafede dikilmeli ve aydınlatma lambaları tepe taçlarından daha yüksekte ve ağaç sıralarının ortasında kalacak şekilde konumlandırılmalıdır.

Çift yönlü yollarda geliş ve gidiş yönlerini ayıran orta refüjler 4 m den daha dar ise sadece çalı türleri ile bitkilendirilmelidir.

Orta refüjlerde karşılıklı far ışıklarını engelleyebilecek ve muhtemel kazalarda araçların karşı yöne geçişini önleyebilecek yaklaşık 1.5 m boylanabilen esnek ve sık dallanma özelliklerine sahip herdem yeşil türler tercih edilmelidir.

Dikim Teknikleri

Bitkilendirmelere iskeleti oluşturan ağaç türlerinin dikimi ile başlanmalı ve yol ağacı standartlarına uygun fidan materyali kullanılmalıdır.

Bunun için;

–  dalsız gövde yüksekliği en az 2.5 m. olan,

–   simetrik bir tepe tacı ve düzgün çatalsız bir gövdeye sahip olan,

–   gövde çapı 5 cm. den kalın olan,

–   2 – 3 kez şaşırtılmış güçlü bir gelişime sahip kaplı fidan materyalleri seçilmelidir.

Dikim çukurları, ağaçların oldukça güç yetişme ortamı koşullarında yaşayacakları dikkate alınarak çok geniş (3 – 4 m m2 yüzey, 1 – 2 m derinlik) açılmalı ve uygun nitelikli harçla doldurulmalı (10 – 15 yıllık avans).

 

Çukur hacmi:

 

1.5 x1.5 x1 = 2.5 m3 ,

2 x2 x1.5 = 6 m3,

2 x2x2 = 8 m3

Kuzey Amerika’da 6 – 14 m3

 

A.B.D. ve Britanya’da çukur hacmi (m3) / tepe izdüşüm alanı (m2) oranı esas alınır, bu oran;

 

– Büyük Britanya’da  0.10 – 0.15,

– A.B.D.’nde ise 0.21 – 0.50

 

olarak uygulanır.

Çukurlar bitkisel toprak + organik gübre + kompost karışımı harçla doldurulmalı

Organik toprağın yaratabileceği stabilite sorununu çözmek için harç içine çakıl, graviye malzeme karıştırılıp sıkıştırma uygulanabilir.

Stabilizasyonu sağlamak için toprak altı gergileme veya toprak altı herekleme yapılmalı,

Yol ağaçlandırmalarında sert zemin engelleri ve drenaj yetersizliği sorunlarını giderebilmek için “kemer dikimi” ve “doğrusal çukur dikimi” tasarımları geliştirilmiştir.

Kemer yönteminde zemin yüzeyi, altına kum ve çakıl konarak geçirimli materyal ile kaplanmaktadır.

Sulama, kaplama altına yerleştirilen sulama sistemi ile drenaj, çukur tabanında tesis edilen drenaj borusu ile destek önlemi de toprak altı gergileme yöntemi ile sağlanmaktadır.

Doğrusal çukur yöntemi artırılan kök gelişme hacmi ile birlikte, özellikle yağışlı bölgelerde ve az geçirimli toprak koşullarında yapılan yol ağaçlandırmalarında drenaj sorununu çözmek amacıyla tasarlanmıştır.

Doğrusal bir hat boyunca açılan büyük hacimli dikim çukurlarının altına kapalı drenaj sistemi tesis edilir ve toprak yüzeyi geçirimli materyal ile kaplanır.

Yol Ağaçlarında Bakım ve Koruma Önlemleri

– Tuz zararlarına karşı önlemler: dayanıklı türler seçmek, tuz

yerine MgCl2,  NaNO3 kullanımı, orta refüjlerin kuşaklanması,

ilkbaharda yıkama, malçlama, budama uygulaması

Doğal gaz sızıntıları: havalandırma, yıkama, malçlama, toprak değiştirme

Çarpmalara karşı: bariyer, gövde koruyucu

Zemin problemleri: havalandırma bacaları, ağaç altı ızgara

Budama: Düzenli formal uygulamalar,

Restorasyon (Ağaç cerrahisi): Yara kovuk çürük tedavileri,

Gübreleme: yaprak gübrelemesi, gövdeye enjeksiyon, burgu matkapla toprağı delerek, havalandırma bacaları ile

Kaynak: Prof.Dr. Hüseyin Dİrik İstanbul Üniversitesi Orman Faküldesi Ders Notu

Hakkında PROF. DR. REYHAN ERDOĞAN

PROF. DR. REYHAN ERDOĞAN
Antalya gibi güzel bir kentte yaşamanın ve Akdeniz Üniversitesi’nde üniversitelilerle birlikte olmanın keyfine varan bir öğretim elemanıyım. Yaz adındaki sanatçı ruhlu güzel bir kızın annesiyim. Öğrenmenin ve öğretmenin kutsallığına inanarak dijital bir ortamda, bilim, planlama tasarım ve peyzaj mimarlığı konularında bildiklerimi ve bazen de hissettiklerimi okuyanlarla paylaşmaktan mutluluk duyuyorum. Yazdıklarım hakkındaki her türlü görüş, katkı ve önerilerinizi bekliyorum.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*